RANO OTKRIVANJE KARCINOMA DEBELOG CREVA - prof. dr Aleksandar Nagorni

Svake godine od karcinoma debelog creva u svetu oboli više od 1 000 000 stanovnika, približno 150 000 Amerikanaca i 250 000 Evroplјana. Većina karcinoma nastaje iz prethodnih benignih tumora tzv. adenoma kroz evolutivnu kaskadu.
Smatra se da u razvijenim zemlјama sveta tokom života od raka debelog creva oboli približno 4.6% muškaraca i 3.2% žena. Upotreba testa na prisustvo okultne (skrivene) krvi u stolici kao inicijalnog testa u ranom otkrivanju raka debelog creva dovela je do pada relativne stope smrtnosti između 18% i 33%.
U Republici Srbiji, maligni tumori debelog creva predstavlјaju drugu najčešću lokalizaciju malignih tumora od koje svake godine približno oboli 3800 i umre 2300 osoba oba pola. U 2006. godini u strukturi umiranja od svih malignih tumora, karcinom debelog creva sa učešćem od 11.9% činio je drugi najčešći uzrok smrti, odmah posle raka pluća kod muškaraca i raka dojke kod žena.
U odnosu na pripadnike drugih evropskih naroda, građani Srbije nalaze se u srednjem riziku obolevanja i umiranja od malignih obolјenja sa izuzetkom raka pluća i raka grlića materice, gde je naša zemlјa prema registrovanim stopama incidence među vodećim zemlјama u Evropi. 
Rizik od nastanka raka debelog creva značajno raste nakon 40 godine života, pa se 91% svih karcinoma debelog creva otkrije u osoba starijih od 50 godina. Svaka osoba starija od 50 godina nosi 4.8% rizika da će do 74. godine života imati rak debelog creva, odnosno 2.3% rizika da će umreti zbog raka debelog creva. Na rak debelog creva ukazuju sledeći simptomi: okultno ili manifestno digestivno krvarenje, izmene u crevnom pražnjenju, bolovi u trbuhu i malokrvnost. Jedna četvrtina (25%) obolelih ima porodičnu anamnezu raka debelog creva, od kojih 15% kod rođaka prvog kolena srodstva. Nepravilna ishrana (hrana bogata životinjskim mastima i proteinima, a oskudna bilјnim vlaknima), prekomerna telesna težina, pušenje, pozitivna porodična anamneza, postojanje crevnih polipa (rizik se povećava posle pedesete godine starosti), nedostatak fizičke aktivnosti predstavlјaju faktore rizika za nastanak kolorektalnog karcinoma.
U Srbiji se od pre 2 godine sprovodi organizovani skrining za karcinom debelog creva koji se bazira na Nacionalnom programu za prevenciju kolorektalnog karcinoma koji je usvojila Vlada Republike Srbije.
Nacionalni Program značajno doprinosi pobolјšanju zdravlјa stanovništva, jer se preventivnim merama mogu otkriti zloćudni tumori debelog creva u ranim stadijumima kada su izgledi za izlečenje veliki. Preporuke dobre kliničke prakse za skrining odnose se na populaciju bez simptoma sa prosečnim rizikom od obolevanja. Programom će biti obuhvaćena cilјna grupa stanovništva između 50. i 74. godine života.
Pacijenti sa alarmnim simptomima: krvarenjem iz digestivnog trakta, anemijskim sindromom, izmenama u crevnom pražnjenju, bolovima u trbuhu, gubitkom na telesnoj težini, palpabilnim tumorom u trbuhu javlјaju se lekaru i sprovodi se dijagnostika, a ne skrining.
Program ranog otkrivanja raka debelog creva je svrsishodan zbog toga što se rak debelog creva najčešće javlјa iz dobroćudnih izraštaja sluznice - adenoma tokom procesa kancerogeneze koji traje od 5 do 15 godina, prosečno 10 godina. Taj dugotrajan proces omogućava pravovremeno otkrivanje i uklanjanje ovih polipa. Uklanjanje dobroćudnih polipa omogućava potpuno izlečenje u više od 85% pacijenata. Uklanjanjem adenoma prekida se karika u lancu od dobroćudnih do zloćudnih tumora tj. karcinoma, pa se samim tim prevenira nastanak karcinoma debelog creva.
Cilјevi Nacionalnog Programa su smanjenje morbiditeta i mortaliteta stanovništva od raka debelog creva. Strategija pobolјšanja ranog otkrivanja raka debelog creva podrazumeva bolјu obaveštenost stanovništva o značaju ranog otkrivanja raka debelog creva i bolјe obrazovanje zdravstvenih radnika o samom Programu.
Za rano otkrivanje raka debelog creva može se koristiti nekoliko metoda pojedinačno ili najčešće u kombinaciji. Najčešće korišćeni su testovi prisustva okultne (golim okom nevidlјive) krvi u stolici, fleksibilna rektosigmoidoskopija ili kolonoskopija.
Rano otkrivanje raka debelog creva testiranjem prisustva okultne krvi u stolici u asimptomatskoj populaciji prosečnog rizika, pokazao se kao prikladan metod zbog jednostavnosti primene i niske cene koštanja. U velikim populacionim i kontrolisanim studijama pozitivan test imalo je 1-5% ispitanika. Pozitivan test je indikacija za dalјe gastroenterološko ispitivanje odnosno kolonoskopiju.
Udruženje gastroenterologa Srbije, Udruženje za gastroenterološku endoskopiju Srbije i Udruženje koloproktologa Srbije vodeći se preporukama Evropskog i Svetskog endoskopskog udruženja za rano otkrivanje raka debelog creva preporučuju kao početni metod testiranje stolice na prisustvo okultne krvi kod osoba sa prosečnim rizikom starijih od 50 godina. Početni test služi za izdvajanje osoba koje imaju najveću mogućnost da imaju neoplastičnu bolest od onih osoba koje imaju najmanju. Testiranje postojanja okultnog krvarenja u stolici sprovodi se svake godine. Kod osoba kod kojih je test na prisustvo okultnog krvarenja pozitivan treba uraditi kolonoskopiju sa cilјem utvrđivanja uzroka skrivenog krvarenja. Kod osoba koje imaju povišen rizik od nastanka raka debelog creva (zapalјenske bolesti creva, genetsko opterećenje, porodična ili lična anamneza postojanja adenoma i kolorektalnog karcinoma) program ranog otkrivanja raka debelog creva treba započeti ranije i treba ga sprovoditi samo kolonoskopijom. Osobe koje su testirane na prisustvo okultne krvi u stolici treba da znaju da negativan test ne znači u potpunosti i sigurnost da osoba nema polip ili rak debelog creva.
Kolonoskopski pregled, kao početan metod znatno je skuplјi, ali istovremeno veoma osetlјiv u otkrivanju i najmanjih lezija. Pored osetlјivosti, endoskopske metode imaju i tu prednost da se uočene promene mogu ukloniti tokom samog pregleda (polipektomija) i na taj način uštedeti i vreme i novac, a sam postupak postaje i metod lečenja. Kolonoskopski se, ukoliko je priprema adekvatna i endoskopista obučen da učini totalnu kolonoskopiju, u 90-95% otkriva rak debelog creva.
Osobe sa pozitivnim testom na okultnu krv u stolici treba uputiti na kolonoskopski pregled uz eventulanu endoskopsku terapiju (npr. polipektomiju). Osobama sa visokim rizikom za nastanak raka debelog creva predlaže se kolonoskopija u ranijem životnom dobu i praćenje u intervalu preporučenom za to obolјenje bez prethodnog testiranja prisustva okultne krvi u stolici. Osobe koje izraze želјu da budu pregledane endoskopski u okviru skrininga, treba uputiti u ustanovu sekundarnog nivoa radi obavlјanja kolonoskopskog pregleda jednom u deset godina ili bar fleksibilne rektosigmoidoskopije jednom u pet godina.